Lịch sử Phú Quốc qua các mốc lớn

Theo trang lịch sử của cổng thông tin đặc khu Phú Quốc, năm 1671 Mạc Cửu, người Quảng Đông, cùng gia quyến, binh lính và người theo, tổng cộng khoảng 400 người, tới vùng đất ven vịnh Thái Lan. Khoảng năm 1680, ông lập các điểm cư trú và buôn bán ở nhiều nơi. Năm 1708, vùng đất này thuộc quyền chúa Nguyễn, Mạc Cửu được phong chức và vùng đất về sau gọi là Hà Tiên.

Năm 1735, Mạc Cửu mất, con trai là Mạc Thiên Tứ (tên cũ Mạc Sĩ Lân) kế nghiệp. Năm 1739, Mạc Thiên Tứ lập thêm các đạo Long Xuyên (vùng Cà Mau) và Kiên Giang (vùng Rạch Giá). Đảo mà người Khmer gọi là Koh Tral được gọi bằng tên Phú Quốc.

Các nguồn tham khảo quốc tế ghi khác nhau về mốc Phú Quốc thuộc xứ Hà Tiên: Wikipedia tiếng Anh ghi khoảng năm 1680. Trang này dùng mốc của cổng thông tin đặc khu và ghi lại khác biệt để người đọc tự đối chiếu.

Mối liên hệ Hà Tiên – Phú Quốc vẫn thấy rõ ngày nay: có tàu cao tốc chạy giữa hai nơi, và từ 1/7/2025 cả hai cùng thuộc tỉnh An Giang. Tuyến tàu và bến đi có ở trang tàu cao tốc, phà đến Phú Quốc.

Đây là di tích lịch sử nặng nề của đảo và là nơi nên dành thời gian nếu muốn hiểu Phú Quốc ngoài bãi biển. Theo Cục Di sản văn hóa, trại giam nằm ở khu vực An Thới, phía nam đảo. Trại thời chính quyền Sài Gòn hoạt động từ tháng 6/1967 đến tháng 3/1973, rộng khoảng 400 ha, gần 500 hạng mục chia thành 12 khu. Trong thời gian đó có khoảng 40.000 lượt tù binh bị giam, khoảng 4.000 người chết.

Trước đó, thời Pháp đã có nhà lao ở đây. Báo Công an Nhân dân ghi Pháp xây năm 1953, gọi là nhà lao Cây Dừa, rộng khoảng 40 ha; thời kỳ này giam khoảng 14.000 người, khoảng 200 người vượt ngục thành công.

Di tích được công nhận là di tích quốc gia năm 1996 (theo SGGP) và được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014; lễ công bố tổ chức ngày 27/3/2015. Hiện còn nghĩa trang tù binh, phân khu B2 được phục dựng, tượng đài ở đồi Sim, cổng trại và nhà trưng bày với 43 hiện vật cùng hơn 100 ảnh.

Một số khu trưng bày có tượng người tái hiện cảnh tra tấn. Người đi cùng trẻ nhỏ nên xem trước và quyết định có vào khu này hay không. Giờ mở cửa và vé vào (nếu có) chúng tôi chưa kiểm được từ nguồn chính thức, nên hỏi tại cổng trước khi vào. Cách đi tới khu vực An Thới có ở trang Nam đảo, An Thới.

Các điểm dưới đây nằm rải từ bắc xuống nam đảo. Đảo dài khoảng 50 km theo chiều bắc – nam, nên gom theo khu vực để khỏi chạy lại.

1. Di tích Nhà tù Phú Quốc, khu vực An Thới: nên dành 1–2 giờ. Ghép với chuyến ra quần đảo An Thới hoặc Bãi Sao trong cùng buổi.
2. Dinh Cậu, cửa sông Dương Đông: đền thờ thần biển trên mỏm đá, xây lại kiên cố năm 1937. Xem thêm ở trang văn hóa và lễ hội Phú Quốc.
3. Đình thờ Nguyễn Trung Trực, khu vực Gành Dầu: phía bắc đảo, có thể ghép với các bãi biển bắc đảo.
4. Nhà thùng nước mắm ở Dương Đông hoặc An Thới: nghề đã có hơn 200 năm, xem ở trang đặc sản Phú Quốc.